Ang Iligan sa Entabaldo: Usa ka Rebyu

7:10 PM

Litrato gikan ug kuha sa Iligan Repertoire
Dili na bag-o para sa mga lumulupyo sa Iligan ang mga nagkinadaiyang mga pasundayag nga gapakita sa mga aspirasyon, damgo, ug imahinasyon nila mahitungod sa ilang pagka-"sila" o sa unsang pamaagi nila buot ipakita ang ilang kailhanan ngadto sa ubang katawhang Pilipinhon.
Usa sa mga nag-unang pasundayag nga gapakita sa pagka-"Iliganon" sa mga Iliganon mao ang tinuig nga "selebrasyon" sa Diyandi Festival nga usa ka pagpahinungod para sa patron sa Iligan mao si San Miguel Arkanghel, usa sa pito ka mga arkanghel ug ang tuong kamot sa Ginoo labaw na sa pakig-giyera "batok sa mga daotang elemento" sa langit man o sa yuta. Nindot sad ni himay-himayon ang maong kasaulogan sa mga "Iliganon" ug ang mga lain-laing mga event sulod niini (pananglitan ang Miss Iligan, kalihokan sa LUDABI, ug ang Diyandi nga ginapasundayag atol sa pagparada sa patron) pero ato guro na puhon hisgotan sa sunod nga mga higayon.
Dako ang akong kalipay dihang nasiplatan nako sa akong newsfeed sa Facebook ang usa ka update mahitungod sa usa ka teatrong musikal nga giulohan og “ILIGAN: Handumanan sa Yutang Natawhan” nga gipasiugdahan sa Iligan Repertoire kun iRep. Ang iRep kay usa ka grupo nga bag-ohay lang gitukod ubos sa suporta sa pagamhanang lokal sa Iligan ug sa Culture and Arts Committee sa Sangguniang Panglungsod. Ug ang "Iligan: Handomanan" mao ang debut nga performance sa maong grupo. Nalipay ko tungod mitunong na gyod ang siyudad ug misanong sa mga panawagan ug ilang obligasyon sa pag-ugmad sa kalihokang pang-kultura ug alampat sa syudad: ang duha ka mga butang nga nagpakatawo sa tawo. Gipangunahan nilang Trixcel Jan Ruiz-Emborong, Director ug Playwright; ug ni Gaspar G. Cortes, Jr, Stage and Production Manager ang maong kalihokan.
Pero sa likod sa akong hunahuna dili kalikayan ang iskeptisismo luyo sa ilang motibasyon sa pag-commit sa LGU niining maong programa nga sa miaging mga katuigan dili man lang gani nila mahatagan og importansya ug respeto. Naa toy usa ka kanhing opisyal nga akong nadunggan sauna (nga dili na nako madumdoman kon kinsa) nga gaingon “Unsaon mana nato ang kultura ug ‘arte-arte’? Makaon diay na?”. Buot sad nakong iyagyag sa unahan niining maong iskeptisismo ug kon giunsa sa ILIGAN: Handumanan sa Yutang Natawhan, isip usa ka produksyon sa entablado, pagpasamot niining maong reyalidad. Unsa kahay nakapalaman niining maong pasundayag sa entablado nga maghatag og papbor ngadto LGU isip institusyon ug diha sa pagpakaylap o pagpakusog sa kasamtangang dagan sa hunahuna sa status quo.
Sa pila katuig nga akong nabatian ug nabantayan sa siyudad isip yanong lumulupyo niini, morag usa ka malang tabay ang dakbayan kon hisgotan ang mga kalihokang pang-kultura ug pang-alampat hilabi na kon atong hisgotan ang mga polisiyag mga programang ginaduso ug ginasuportahan sa pagamhanang lokal, nanglabay man o ang kasamtangang mga opisyales sa syudad. Naay taghap-taghap nga mga kakugi sa mga nanglaing grupo sa mga batan-on o mga non-governmental organizations diin ang mga adbokasiya nakasentro sa edukasyon ug alampat pero dili gihapon magdugay, mobalik gihapon sa pagkamala.

Litrato gikan ug kuha sa Iligan Repertoire

Kon dili siguro tungod sa nag-inusarang State University, ang Mindanao State University- Iligan Institute of Technology (MSU-IIT) ug sa Integrated Performing Arts Guild (IPAG), ang resident theater group sa maong tulunghaan, ug uban pang akademikong programa sa unibersidad nga nagasuporta sa artistikong aspeto sa edukasyon, dugay ng nahubsan ang tabay ug dugay na siguro nga namatay ang mamugnaong espirito sa mga lumulupyo. Pinaagi sa IPAG ug ang ilang commitmment sa teatro sa Mindanao, nahatagag tsansa ang mga taga-Iligan nga makatilaw kon unsa ang teatro ug makasinati sa mga isyu ug predikamento, kaalegre ug katahom sa Mindanao pinaagi sa ilang mga pasundayag sa entablado. Saksi ang unibersidad, ang mga dingding ug ang pondasyon sa multipurse gym sa minugnang pantasya ug kalibotan nga gihablon sa IPAG, sa mga artista, ug uban pang creatives nga responsable sa pagpalambo sa pedagohiya nga sa pagkakaron pamilyar na kaayo para sa mga manan-away sa Iligan.
Ug usa sa mga mingsalingsing gikan niining maong laboratoryo sa IPAG mao ang mga nagpaluyo sa iRep ug responsable sa pagtukod ug pagduso niini sa syudad nga magtukod sad og bag-ong grupong pang-entablado. Lagmit sa mga artista, creatives, ug administrative staff sa iRep gikan sa IPAG ug ang mga istilog pagdala nila sa ilang naratibo sa ilang produksyon ug pagpadagan sa teatro adunay bahid sa impluwensya sa IPAG. Wala may kalabotan ang IPAG sa pagpadagan sa iRep o sa pagsulat ug pagmugna sa maong dula pero ang mga tawong gihatagag tahas (o ang mga tawong nagpaluyo sa inisiyatibo) nga magtukod og lokal nga grupo pang-entablado naggikan, nagsumikad, ug nagdala sa mga lama ug impluwensiya sa IPAG.
Gilangkoban sa mga sumusunod ang cast para niining maong pasundayag: Yvonnie Emit, Blessy Cece-Mercado, Mark Clint Mermio, Johanna Rana Salic, Kyle John Academia, Ella Joan Mendoza, Meg Yolvin Uy, John Alfred Doguiles, Kylene Castillon, Janelle Gem Cedulo, Jet Almocera, Mohammad Batingolo, Danielle Salaan, Charles Briones, Ivy Grace Hocoman, Vincent Rhoy Parungao, Michael Paul Gabo, Marlaine Alagar, Divine Grace Pimping, ug Karlo Marco LLuch.

ANG MUBONG PASUNDAYAG SA ILIGAN: HANDUMANAN SA YUTANG NATAWHAN
Nagsugod ang pasundayag pinaagi usa ka vlogger nga taga-Iligan ug human sa pila katuig nga milayo sa dakbayan (kay didto na sa layo gatrabaho) nakabisita kini og balik. Sa iyang pagbalik, buot niyang suroyon ang mga “tourist destination” nga siguro wala pa niya nabisita sa mga panahon nga naa pa siya sa Iligan. Ug ang una niya nga (aksidental) gibisita mao ang monumento ni kanhing Senador Tomas Cabili (nga sa dula ilang gi-refer isip “obelisk”) nga nahimutang sa intersection sa Sabayle Street ug Tomas Cabili Avenue duol sa port area. Sa wa pa siya nakaabot sa maong monumento, wala siya kabalo kon asa siya moadto ug dili pa siya segurado kon unsa ang una niyang adtoon. Diri niya nahimamatan ang usa ka trabahante sa opisina sa turismo ug siya maoy nagdala niya sa maong “obelisk”, nga naalaan sa vlogger nga usa ka monumento para ka Jose Rizal.
Midagan ang tibuok naratibo sa dula sa pagpangita ug pagbisita sa vlogger sa mga lugar nga gatampo sa paghatag og kahulogan sa Iligan ug ga-sigeg balhin-balhin ang vlogger niining maong lugara. Ug sa kada lugar nga iyang maadtoan, moabri sad kinig bag-ong panid para sa mga manan-away nga makasinati gu makadungog sa laing mga sugilanon.
Adunay lima ka mga sub-naratibo ang gi-offer sa maong dula nga simetrikadong gibahin-bahin sa tibuok produksyon nga maoy nagtulod sa dagan sa istorya:
(1)Mubong pagsugid sa kinabuhi ni Tomas Cabili;
(2)Ang masulob-ong kapalaran sa bahanding metal sa Iligan;
(3)Ang sugilanon sa pagguba ug pagbangon sa panahon sa Sendong;
(4)Ang matahom nga Busay Maria Cristina; ug,
(5)Ang pag-abot sa Kristiyanismo sa baybay sa Iligan.

Litrato gikan ug kuha sa Iligan Repertoire

REIMAHINASYON SA ILIGAN
Sa buot man nakong dad-on ang akong opinyon kalabot sa ulohan sa maong pasundayag, “Iligan: Handomanan sa Yutang Natawhan”, ngadto sa tampi sa akong dili pag-uyon para sa pag-uban sa nauna na nga review ni Amado Guinto, magtutudlo sa MSU-Iligan Institute of Technology nga usa sad ka eksperto pag-abot sa kultura, performance, ug katitikan (puyde ninyong mabasa kini sa Facebook gamit niini nga link: http://bit.ly/32dl0Hu) nga iyang giingon:
“dili man kaayo ‘catchy’ ang maong ulohan (para sa usa ka pasundayag) tungod sa tonada niini nga morag usa ka boring nga "thesis" o usa ka karaang drama sa radyo”.
Tinuod. Dako akong pag-uyon nianang butanga. Pero kon buot hunahunaon ug kon atong itulod pa gamay ang atong pagpamalandong sa giingon nga “tonada”, nagabagting kini og nosyon nga aduna kini buot iimposar sa publiko hilabi na sa mga manan-away: ang paglatag sa mga “handumanan” isip serye sa mga panghitabo, linya sa panghunahuna, ug mga konkretong simbolo ug mga kabilin nga (para sa produksyon) naghatag og kahulogan kon unsa ang “Iligan” isip usa ka geopolitikal nga espasyo ug kon unsa ang “Iliganon” isip usa ka “kailhanan”, usa ka “imagined community”. Kini nga imposisyon, maayo kaayong pagkasagol sa sub-naratibo nga atong gilista sa unahang bahin niining maong gumalaysay.

Kinsa-kinsa ang mga Iliganon ug unsa para kanila ang Iligan?
(1)Si Tomas Cabili ug ang Kristiyanong Bisaya: ang Tigpanalipod, ang Manluluwas

Dili man dayag, pero ang kasagarang ginabalik-balik nga pasumbingay sa pasundayag mao ang aspeto sa pagka-manluluwas o tigpanalipod sa usa ka Bisayang personahe (kon dili man politikal, relihiyoso).
Unang manipestasyon mao ang pag-highlight sa kinabuhi ni Tomas Cabili isip usa ka nasodnong mambabalaod nga “tigpanalipod sa mga Moro ug Lumad sa Mindanao” ug isip usa ka maayong anak ug amahan sa Iligan. Dili sala ni Tomas Cabili kon usa sa iyang mga adbokasiya mao ang pagtan-aw sa kaayohan sa katawhang Moro ug sa lumadnong katilingban sa Mindanao. Ang atong gikabiklan diha na sa pagpadayag sa maong adbokasiya sa anhing lider. Ang pagtuboy kay Tomas Cabili isip ang nag-inusarang (diha sa lehislatibo) manlalaban sa mga Moro ug Lumad kay usa ka absulotong imperensya nga gapanampong ug gapaniko sa ubang civic lider sa nasod (hilabi na gikan mismo sa hugpong sa mga katawhang Moro ug gikan sa lumadnong katilingban) nga nag-imply nga kinahanglan pa sa mga Moro ug sa mga lumad og external nga tabang aron maka-representa ug makatingog diha sa nasodnong politikanhong entablado ug makadusog repormag kabag-ohan para sa ilang sector.
Buot hunahunaon (puyde nato ni isang-at sa usa ka lantugi), kining maong pagpackage kay Tomas Cabili usa ka matang sa pag-hijack sa naratibo sa Mindanao nga ang lumadnon ug Morong komunidad sa Mindanao gakinahanglan og Bisaya-Kristiyano nga manlalaban ug tigpanalipod sa ilang mga katungod. Usa ka dakong fallacy tungod kon bansayon natog ayo ang kasaysayan, wala gakinhanglan ang lumadnon ug Morong komunidad sa Mindanao ug tigapanalipod aron maprotektahan ug maduso ang ilang kolektibong interes ni wala sad sila gakinahanglan og representasyon gikan sa usa ka langyawng personalidad. Kaya nilang moraog ug mostorya alang sa ilang kailhanan ug alang sa ilang yutang natahwan.

(2)Katawhang nagsuporta ug nagpaluyo kay San Miguel isip usa ka simbolo ug icon sa lokal nga simbahan ug sa Simbahang Katoliko sa kinatibuk-an.

Bisan sa tinuig nga streetdancing festival, usa ka aspeto sa maong naratibo sa ilang mga pasundayag (nga mas mi-focus dinhi tungod sa pagbutang nila sa entablado para sa mas duol nga pag-aninaw niining maong ideolohiya) nga ang ideya sa kalinaw sa Lanao (hilabi na parte sa Iligan-Lanao Sur) nahimong posible tungod sa interbensyon sa usa Kristiyanong imahen ni San Miguel nga kinahanglan natong simbahon ug hatagag pasidungog diha ubos sa paggiya sa Katolikong Simbahan. Kon atong tukion og ayo, nagtulod kini sa usa ka pasumbingay nga gubot ang pagpakabuhi sa mga katawhang Moro, Higaonon, ug Bisayang Kristiyano kon wala si San Miguel ug kon wala ang Katolikong Simbahan. Usa ka dakong rebisyonismo. Kay nag-imply lang kini nga kon wala si San Miguel ug ang Katolikong Simbahan gubot gyod ang katilingban sa mga Higaonon ug sa mga Maranao. Nasayod ang mga panid sa kasaysayan ug sa pipila ka mga pagtuki sa mga iskolar nga sa wala pa naabot ang mga Espanyol sa kapupud-an nga karong gitawag nga Pilipinas hilabi na sa isla sa Mindanao, aduna nay lig-on nga “social institutions” ang mga Sultanato sa Mindanao ug ang mga lumadnong katilingban sa Pilipinas nga maoy ilang ginasubay aron mahatagag “order” ang ilang mga tagsa-tagsang katilingban.
Ang kamatuoran, mas nagubot ang Mindanao (nga atong mabatian gihapon hangtod sa kasamtangang panahon) human miabot ang pagsabwag sa mga Espanyol sa ilang relihiyon diri sa Mindanao ug ang wala-tuong dinagko nga “resettlement projects” sa panggamhanang Espanyol, ilang pag-imposar sa pagpatitulo sa mga yuta isip ilang hinagiban aron makakawat og mga yutang kabilin sa mga lumadnong katilingban, ug pag-militrisa sa mga strategic nga mga lugar (sama sa Iligan) aron mapugos sa mga lasang ug kabukiran ang mga lumad nga sauna nagpuyo sa patag ug daplin sa baybay. I-apil pa natog hisgot ang pagdala sa mga Espanyol sa pipila ka katawhang Kristiyano sa Luzon ug Kabisay-an diri sa Mindanao aron mamahimong mga sundalo para ipadala sa mga Morong komunidad nga gusto sulongon ug buot sakopon sa mga Espanyol (usa na diha ang Islamikong Dakbayan sa Marawi). Diri nato unang ma-trace ang tinubdan sa kasamtangang Kristiyano-Moro nga tensyon, nga kon atong hunahunaon wala ug dili dapat kini mahitabo pero tungod sa kolonyalismo namugna ang maong way nadang tensyon kun panagbikil nga sa kasamtangan naghatag og dakong problema sa hisgotanan sa kalinaw sa Mindanao.
Maong miigking ang akong gibati nga diha sa maong presentasyon miingon ang usa sa mga personahe diha sa eksena sa Busay ug ang pagpasingabot sa mga Espanyol sa Bayug (isip unang gidunggoan sa mga Espanyol sa Iligan) diin giingon: dili kuno tinuod nga ang Kristiyanismo ang nakapabugkag sa kahusay ug kalinaw sa maong rehiyon ug dili tinuod nga kagubot lang ang gidala sa Kristiyanismo sa Mindanao hilabi na diri sa Iligan. What’s more interesting, kay bag-o pa kini gibuhian nga storya sa entablado ang eksena sa pag-abot sa mga Espanyol ilang gipakita nga gikalisangan kini sa mga Maranao ug Higaonon. Idungag pa ang koreograpiya sa entablado nga gasugyot nga adunay pagpangdagmal sa mga Moro ug Higaonon ang nahitabo ug pwersadong giimposar sa mga Espanyol ang ilang presensya ngadto sa mga lumad nga lumulupyo. Human niining eksena mibalik ang kalinaw sa entablado ug pinaagi sa ilang pag-ilis sa costume nagsugyot nga mikunhod ang mga Higaonon ug Maranao sa presensya ug impluwensya sa mga Espansyol ug sa Simbahang Katoliko. Usa ka schizophrenic nga presenstayon!

(3)Malamboong dakbayan (kumpara sa nagpalibot nga katilingban, hilabi na sa mga Maranao ug Higaonon) nga responsable sa kahiusahan ug kamalinawaon sa maong rehiyon

Sa parte sa pasundayag diin gisaysay niini ang pinadagang kasaysayan sa pagkahimugso sa Dakbayan sa Iligan, usa sa nakapaigking kanako mao ang usa ka parte sa giingon sa narrator diin iya ng giila-ila ang M’ranao. Giingon niini nga ang mga M’ranao milugsong sa Iligan tungod sa nindot nga kinabuhi. Adunay implikasyon nga buot himuon sa pasundayag ug ipakita nga mas gipili sa mga M’ranao nga mabuhi sa ubos nga bahin, sa Iligan, kaysa sa Lanao. Palyado ug atrasado kini nga klase nga “creative portrayal”.
Nagkalain-laing accounts hilabi na gikan sa mga Heswitang kugi nga gatala ug gahipos sa nagkalain-laing sulat (hilabi na gikan sa militar nga korespondensya) ang gapakita sa lapad nga implwuensya sa sultanatong natukod sa mga M’ranao. Sa librong “How the Spaniards Won in Marawi but Lost in Cavite” ni Rey Luis Adeva Montesclaros, napakita nga naabot pa ang mga M’ranao sa pagpanalipod sa ilang teritoryo batok sa mga Espanyol diha sa Misamis Oriental pinaagi sa pagpangatake isip retalyasyon sa mga opensibang gilunsad sa mga Espanyol. Ang lig-ong nga kultura nga hangtod karon atong makita ug masinatian usa lang sa daghang mga proweba nga magpahimakak niining simpleng pagtuis sa kasaysayan. Kon naa man gani mas abante sa hisgotanan sa kultura ug kalidad sa pagpakabuhi, ang mga M’ranao na kadto sa Lanao kon ikumpara sa mga Bisayang Kristiyanong gidala sa mga Espanyol para mamahimong sundalo diha sa pagpaningkamot sa mga conquistador nga makubkob ang Lanao ug mapailalom sa ilang gahom ug impluwensya.

Diha sa atong pagtan-aw og bisan unsang porma sa pasundayag, mapa-entablado man o sa sine, sa TV man o sa radyo, o bisan pa sa atong makita sa internet, ang tawo o institusyon nga nagpaluyo sa maong matang sa pasundayag adunay dakong kalabotan sa pagmugna sa maong obra ug sa ideya o mga ideya nga buot niyang isibya sa kadagahanan. Kon unsa man ang atong nahugot niining pasundayan sa Iligan: Handumanan, usa sad ka pamaagi sa pag-interogate sa tawo o institusyon nga nagpaluyo niini sa ilang katuyoan sa pagmugna sa maong pasundayag. Isip usa ka yanong manan-away, usa lang akong nakita niini: adunay effort sa ginatawag natong “historical revisionism” nga mihatag og pabor ngadto sa mga Bisayang Kristiyano ug sa impact nga nabuhat sa kolonyalismo sa Espanya sa Iligan nga hantod karon tataw pa natong makita ug masinati. Nindot sad ni masugdan sa ingon niining klaseng pagpangutana kabahin sa kailhanang Iliganon ug ang kasaysayan sa pagkahimugso niining maong kailhanan ug kon unsay epekto niini sa kasamtangang kahimtang sosyal ug ang kahimtang sa atong relasyon ngadto sa laing ethnolingwistikong grupo nga sa atong lente permi natong ginakahon isip usa ka “other”, ang ilang pagka-”sila” batok sa atong pagka-”kita”.
Sa pagkakaron makita lang nato kining pasundayag nga usa ka harmless nga inisyitabo. Pero sa mga isyu nga akong gipresenta niining gumalaysay ug sa uban pang isyu nga wala naapil dinhi, dili nako magpaabot nga aduna pay mas dakong damyos ang mabuhat niining maong ideya. Malipayon ko isip entusiyastikong manan-away og teatro nga adunayng bag-ong grupong mitumaw nga nangusog para sa artistikong kalamboan sa dakbayan. Ug kon mao kini ang ilang unang paglansar isip mga artista ug mga alagad sa alampat, excited sad ko nga makatan-aw pa sa uban pang mga obra nga siguro magpamatuod sa una nakogng mga dudag mga hunahuna kabahin niining kalihokan o mobugto niining mga dudag hunahuna nga mas makahatag natog tin-aw nga hulagway sa tinguha nga buot nilang kab-oton para sa siyudad.


You Might Also Like

0 ka komento

Blog Archive